Tương Lai Công Nghệ: Bài Học Từ Cuộc Phỏng Vấn Với Nhậm Chính Phi
Mở đầu
Có những cuộc phỏng vấn đọc xong không làm mình nhớ một câu nói đao to búa lớn, mà nhớ một cách nhìn.
Cuộc trò chuyện với Nhậm Chính Phi, người sáng lập Huawei, thuộc kiểu đó. Ông nói về chip, phần mềm, AI, nghiên cứu cơ bản. Nhưng bên dưới các chủ đề quen thuộc ấy là một thái độ rất đáng để ý: không than thiếu, không phủ nhận khoảng cách, cũng không tự ru ngủ bằng khẩu hiệu. Biết mình đang đứng ở đâu, rồi tìm cách đi tiếp bằng những thứ mình còn làm được.
Đọc từ Việt Nam, tôi nghĩ bài học không nằm ở việc sao chép Huawei. Hoàn cảnh khác, quy mô khác, năng lực khác. Bài học nằm ở cách phân biệt đâu là thứ chưa thể có ngay, đâu là thứ có thể xây từ hôm nay.
Chip: khi phần cứng chưa đủ, phải bù bằng hệ thống
Nhậm Chính Phi nói:
“我们单芯片还是落后美国一代，我们用数学补物理、非摩尔补摩尔，用群计算补单芯片，在结果上也能达到实用状况。”
Tạm dịch:
Chip đơn của chúng tôi vẫn kém Mỹ một thế hệ. Nhưng chúng tôi dùng toán học bù cho vật lý, dùng hướng ngoài Moore bù cho Moore, dùng cụm tính toán bù cho chip đơn. Kết quả vẫn có thể đạt mức sử dụng thực tế.
Tôi thích sự thẳng thắn trong câu này. Không giả vờ đã dẫn đầu. Không nói khoảng cách không quan trọng. Nhưng cũng không xem khoảng cách ấy là bản án.
Với Việt Nam, chip cao cấp là một con đường rất dài. Nhưng phần mềm, thuật toán, compiler, tối ưu hệ thống, phân tán tải, kiến trúc dữ liệu - những thứ ấy không chờ đến khi ta có nhà máy bán dẫn hiện đại nhất mới bắt đầu được. Một đất nước nhỏ hơn có thể không thắng bằng một con chip mạnh hơn, nhưng có thể tạo ra hệ thống biết dùng tài nguyên khôn hơn.
Phần mềm: thứ không dễ bị khóa cổ
Ông nói tiếp:
“软件是卡不住脖子的，那是数学的图形符号、代码，一些尖端的算子、算法垒起来的，没有阻拦索。困难在我们的教育培养、人才梯队的建设。”
Tạm dịch:
Phần mềm không phải thứ dễ bị bóp nghẹt. Nó là toán học, ký hiệu, code, toán tử và thuật toán. Cái khó nằm ở giáo dục và xây dựng đội ngũ nhân tài.
Đây là đoạn khiến tôi nghĩ nhiều nhất.
Phần mềm không cần mỏ đất hiếm. Không cần cảng biển khổng lồ. Không cần xin phép ai để một đứa trẻ bắt đầu học thuật toán. Nhưng nó cần một thứ còn khó hơn tiền: một hệ thống đào tạo đủ kiên nhẫn để tạo ra người giỏi thật.
Nếu muốn đi xa, ta không thể chỉ dạy lập trình như dạy công cụ kiếm việc ngắn hạn. Cần toán. Cần tư duy hệ thống. Cần tiếng Anh đủ đọc tài liệu gốc. Cần môi trường để người trẻ làm bài khó, sai nhiều, sửa nhiều, và quen với việc nghĩ đến tận gốc.
Nghiên cứu cơ bản: cái rễ không ai thấy
Một câu khác rất đáng nhớ:
“中国经济发展到一定程度后，就应该重视理论研究，特别是基础理论。不搞基础理论，就没有根。即使枝繁叶茂，风一吹就倒。”
Tạm dịch:
Khi kinh tế phát triển đến một mức nào đó, phải coi trọng nghiên cứu lý thuyết, đặc biệt là lý thuyết nền tảng. Không có lý thuyết cơ bản thì không có rễ. Cành lá có sum suê đến đâu, gió thổi cũng đổ.
Nghiên cứu cơ bản là thứ rất khó bán cho đám đông. Nó chậm, cô độc, nhiều khi mười năm chưa có sản phẩm để cắt băng khánh thành. Nhưng không có nó, một nền công nghệ rất dễ thành cái cây xanh bằng nhựa: nhìn xa thì có dáng, chạm vào mới biết không có nhựa sống.
Việt Nam nói nhiều về chuyển đổi số, AI, bán dẫn. Tất cả đều cần phần ngọn. Nhưng nếu chỉ chăm ngọn, ta sẽ mãi đi mua rễ của người khác.
Nhà khoa học cần thời gian
Nhậm Chính Phi cũng nói về những người làm lý thuyết:
“我们必须理解并支持理论工作者。理论科学家是孤独的，我们要有战略耐心，要理解他们。… 社会要宽容，国家要支持。”
Tạm dịch:
Phải hiểu và hỗ trợ những người làm lý thuyết. Nhà khoa học lý thuyết thường cô độc. Chúng ta cần kiên nhẫn chiến lược, cần hiểu họ. Xã hội phải bao dung, nhà nước phải hỗ trợ.
Hai chữ “kiên nhẫn” ở đây rất quan trọng.
Một nhà khoa học không thể bị quản như một chiến dịch marketing. Không thể quý nào cũng đòi kết quả dễ nhìn. Không thể năm nào cũng hỏi đã ra sản phẩm chưa. Nếu cứ ép mọi thứ thành KPI ngắn hạn, người giỏi sẽ chọn việc an toàn hơn, còn nghiên cứu nền tảng sẽ chỉ còn trong diễn văn.
Muốn có công nghệ sâu, phải có những khoản đầu tư chấp nhận im lặng. Có những người được bảo vệ để nghĩ lâu, nghĩ khó, và đôi khi nghĩ sai trước khi nghĩ đúng.
AI không chỉ là model, mà là điện và hạ tầng
Về AI, ông nhấn mạnh:
“人工智能可能是人类社会的最后一场科技革命。发展人工智能必须有电力保障，中国的发电、输电、通讯网络在全球都是领先的。”
Tạm dịch:
AI có thể là cuộc cách mạng công nghệ cuối cùng của xã hội loài người. Muốn phát triển AI phải có bảo đảm về điện; Trung Quốc có phát điện, truyền tải điện và mạng viễn thông thuộc nhóm dẫn đầu thế giới.
Ở đây, AI không còn là chuyện demo đẹp trên màn hình. Nó là điện, là data center, là đường truyền, là cloud, là chi phí vận hành, là khả năng đưa công nghệ vào y tế, giáo dục, nông nghiệp, sản xuất.
Việt Nam muốn ứng dụng AI nghiêm túc thì không thể chỉ nói về model. Phải nói về hạ tầng điện ổn định, mạng nhanh, dữ liệu sạch, luật rõ và năng lực triển khai trong từng ngành cụ thể. AI không bay lơ lửng trên mây. Nó chạy trên máy, ăn điện thật, dùng dữ liệu thật, và thất bại trong những quy trình thật nếu ta không chuẩn bị.
Làm tốt việc của mình
Cuối cùng, có một câu rất đời:
“不管别人夸你还是骂你，关键是你能不能把事情做好。做好自己，就没有问题。”
Tạm dịch:
Người khác khen hay mắng không quan trọng. Điều cốt yếu là mình có làm tốt việc của mình không. Làm tốt phần mình thì không có vấn đề.
Trong phát triển công nghệ, có lẽ đây là thái độ cần nhất: bớt ồn ào, bớt say thành tích, bớt chạy theo những lời khen ngắn hạn. Làm được việc thật. Tạo được người thật. Xây được nền thật.
Việt Nam không thiếu tham vọng. Nhưng tham vọng nếu không có năng lực nền thì rất dễ thành khẩu hiệu. Còn năng lực nền lại bắt đầu từ những việc chậm: dạy tốt hơn, nghiên cứu bền hơn, đo lường thật hơn, đầu tư dài hơn, và tôn trọng những người đang làm phần việc ít hào nhoáng nhất.
Kết
Tôi đọc cuộc phỏng vấn ấy như đọc một lời nhắc: công nghệ không chỉ là cuộc đua của những cái tên lớn. Nó còn là cuộc đua của sự kiên nhẫn.
Ai kiên nhẫn với giáo dục sẽ có người. Ai kiên nhẫn với nghiên cứu cơ bản sẽ có rễ. Ai kiên nhẫn với hạ tầng sẽ có đất để công nghệ mọc lên. Ai kiên nhẫn với chất lượng sẽ đi xa hơn người chỉ cần một tin tức đẹp trong hôm nay.
Và có lẽ, với một nước như Việt Nam, câu hỏi không phải là bao giờ ta có thể làm mọi thứ. Câu hỏi là: từ hôm nay, ta chọn xây cái rễ nào trước?
Ghi chú: Bài viết là phần ghi lại và suy nghĩ cá nhân từ cuộc phỏng vấn Nhậm Chính Phi trên Nhân Dân Nhật Báo.