Greg McKeown từng kể về một khách hàng nói với ông một câu nghe vừa buồn cười vừa buồn thật:

Tôi bận sống quá đến nỗi không có thời gian nghĩ về cuộc sống.

Tôi đã gặp câu ấy ở rất nhiều phiên bản khác nhau. Người thì bận họp. Người thì bận chạy deadline. Người thì bận làm người đáng tin cậy trong mắt công ty, gia đình, bạn bè. Ai cũng có lý do chính đáng để không dừng lại.

Nhưng chính vì những lý do ấy quá chính đáng, ta mới dễ bị cuốn đi.

Sự nghiệp không tự có hình

Ta thường nghĩ sự nghiệp là thứ sẽ tự mở ra nếu mình chăm chỉ. Cứ làm tốt việc hôm nay, ngày mai sẽ có người nhìn thấy. Cứ cố thêm một chút, cơ hội sẽ đến. Cứ chịu khó, đường sẽ hiện ra.

Đôi khi đúng. Nhưng không phải lúc nào cũng đúng.

Một con thuyền chèo rất khỏe vẫn có thể đi sai hướng nếu không ai nhìn lên trời. Một người làm việc rất giỏi vẫn có thể mười năm sau nhận ra mình đang sống trong một vai trò do hoàn cảnh, sếp cũ, dự án cũ và nỗi sợ cũ cùng nhau sắp đặt.

Thiết kế sự nghiệp không có nghĩa là kiểm soát mọi thứ. Nó chỉ có nghĩa là thỉnh thoảng mình tự cầm lại bản đồ.

Một buổi ngồi xuống

McKeown gợi ý dành khoảng hai tiếng trong kỳ nghỉ hoặc cuối tuần để nhìn lại sự nghiệp. Tôi thích ý tưởng ấy vì nó đủ nhỏ để làm, nhưng đủ nghiêm túc để không bị biến thành vài dòng ghi chú thoáng qua.

Đầu tiên, hãy viết lại từng tháng trong năm vừa qua. Mỗi tháng, bạn đã làm gì? Dự án nào chiếm nhiều sức nhất? Thành tích nào làm bạn thấy mình lớn hơn? Việc nào làm bạn mệt theo kiểu cạn kiệt, không phải theo kiểu đã cố gắng xứng đáng?

Đừng vội đánh giá. Cứ viết. Ký ức cần một lát để quay về.

Khi danh sách đã hiện ra, hãy nhìn nó như nhìn một bức tranh từ xa. Có xu hướng nào lặp lại không? Bạn thường hứng thú với loại việc nào? Bạn né loại việc nào? Có dấu hiệu nào cho thấy mình đang đi về một nơi không còn muốn đến?

Nhiều khi ta không thiếu dữ kiện. Ta chỉ thiếu một buổi đủ yên để xếp chúng cạnh nhau.

Cho phép mình tưởng tượng

Sau phần nhìn lại là phần khó hơn: viết ra những hướng đi có thể.

Không cần thực tế ngay. Không cần đúng ngay. Cũng đừng để câu “mình không đủ giỏi” đứng gác ở đầu trang. Hãy viết cả những hướng có vẻ xa: đổi domain, học sâu một mảng mới, đi theo technical track, thử quản lý, viết nhiều hơn, dạy người khác, làm sản phẩm riêng, nghỉ một thời gian để hồi phục.

Rồi quay lại những ý tưởng mình vừa muốn gạch bỏ. Có cái thật sự viển vông. Nhưng cũng có cái bị ta gạt đi chỉ vì nó làm ta sợ.

Sợ không phải lúc nào cũng là tín hiệu dừng. Đôi khi nó chỉ báo rằng phía đó có điều quan trọng.

Chọn một ngôi sao bắc

Từ những điều đã viết, chọn ra sáu mục tiêu đáng giá nhất cho năm tới. Sáu là đủ để không quá nghèo lựa chọn, nhưng chưa nhiều đến mức biến thành một cái chợ.

Sau đó làm việc đau nhất: bỏ năm mục tiêu. Giữ một.

Nghe cực đoan, nhưng chính ở đây bài tập bắt đầu có sức nặng. Vì nếu mọi thứ đều là ưu tiên, thực ra không có gì là ưu tiên cả. Ta không thiếu việc tốt để làm. Ta thiếu khả năng từ chối những việc tốt nhưng kéo mình ra xa điều tốt nhất.

Mục tiêu còn lại không cần hào nhoáng. Nó chỉ cần đủ thật để giúp bạn quyết định tuần tới mình sẽ làm gì, học gì, gặp ai, từ chối điều gì.

Kế hoạch chỉ sống khi chạm vào lịch

Với mục tiêu đó, hãy viết ra hành động cho ba hoặc bốn tuần tới. Không phải kế hoạch năm năm. Không phải một câu mơ ước để treo trên Notion. Chỉ là vài việc đủ cụ thể để ngày mai có thể bắt đầu.

Nếu muốn chuyển sang vai trò tech lead, hãy tìm một dự án nhỏ để dẫn. Nếu muốn viết tốt hơn, hãy đặt lịch viết đều đặn và xuất bản một bài. Nếu muốn đổi ngành, hãy nói chuyện với ba người đang ở ngành đó trước khi đăng ký một khóa học đắt tiền.

Và quan trọng hơn: viết ra những điều bạn sẽ không làm.

Không nhận thêm dự án phụ chỉ vì nể. Không học lan man năm công nghệ cùng lúc. Không ở lại mãi một vai trò chỉ vì nó quen. Không đánh đổi giấc ngủ cho một mục tiêu mà chính mình còn chưa chọn.

Từ chối là phần ít lãng mạn nhất của thiết kế sự nghiệp, nhưng thiếu nó thì mọi bản thiết kế đều bị đời sống chen vào cho đến khi biến dạng.

Nếu không chọn, bạn vẫn đang chọn

Greg McKeown đã dùng bài tập này để rời trường luật, chuyển từ Anh sang Mỹ, rồi đi vào con đường viết và giảng dạy. Câu chuyện ấy nghe lớn. Nhưng tôi nghĩ giá trị của nó nằm ở một chuyện nhỏ hơn: ông đã dành thời gian để nhìn thẳng vào đời mình trước khi đời mình bị người khác sắp xếp hộ.

Nếu bạn không thiết kế sự nghiệp của mình, ai đó sẽ làm điều đó. Không hẳn vì họ xấu. Sếp sẽ thiết kế theo nhu cầu của sếp. Công ty sẽ thiết kế theo mục tiêu của công ty. Thị trường sẽ thiết kế theo thứ đang thiếu người. Hoàn cảnh sẽ thiết kế theo đường ít kháng cự nhất.

Và một ngày nào đó, bạn có thể thấy mình đứng ở một nơi rất hợp lý trên giấy, nhưng rất xa lạ trong lòng.

Không cần chờ đến lúc khủng hoảng mới ngồi lại. Một buổi chiều yên tĩnh, một cuốn sổ, vài câu hỏi thật, đôi khi đã đủ để xoay mũi thuyền vài độ.

Vài độ hôm nay có thể là một bờ biển khác sau nhiều năm.

---

Ghi chú: Bài viết lấy cảm hứng từ bài “If You Don’t Design Your Career, Someone Else Will” của Greg McKeown.